Het waarom van de crisis in Argentinië

Roelf Haan werkte van 1975 tot en met 1981 als docent aan een Theologische hogeschool in Argentinië. Hij wilde eigenlijk samen met zijn vrouw naar Azië, maar toen ze na twee jaar wachten nog geen visum kregen, werd hij door de gereformeerde kerken uitgezonden naar Argentinië.
Hij woonde in Buenos Aires toen in maart 1976 de militairen de macht grepen. ,,Het was een periode van grote chaos en onveiligheid'', vertelt Haan.

,,Het voert allemaal terug tot de militaire coup in 1976. Die had tot doel om een monetair economisch model neer te zetten, waarbij het kapitaalverkeer en het overige economisch verkeer over de grenzen zo vrij mogelijk moest zijn. De binnenlandse industrie mocht niet langer worden beschermd.

Een onderdeel van dat beleid was dat er zoveel mogelijk deviezen voorhanden moesten zijn, zoveel mogelijk dollars in de kas van de centrale bank. Bedrijven werden gestimuleerd om kredieten op te nemen. Vandaar die enorme toename van de buitenlandse schuld, ook door pure speculatie, door wapenaankopen en door consumptieve bestedingen van de rijke klasse.

Tegelijkertijd trad een enorme kapitaalvlucht op. Daardoor is het nooit meer goed gekomen, want essentieel in het plan was om de binnenlandse markt de pas af te snijden. Argentinië had een grote binnenlandse industrie, en een grote binnenlandse markt. Dat maakt een land weerbaar, met een brede middenstand, vakbeweging, onderwijs, etc. Daar hadden de militairen geweldig de pest aan, want een sterke binnenlandse economie betekent ook een sterk en mondig volk.

Werknemers hadden tot 1974 een goed inkomen. De liberalisatie van de economie werd door het IMF sterk ondersteund. Zij staan in deze zin aan de wieg van deze ellende. Nu komt men hier op terug. De huidige president Duhalde (ondertussen ex-president, opgevolgd door Kirchner) vindt dat de binnenlandse productie en ondernemingen gestimuleerd moeten worden.

Maar de basis van de economie is grondig vernield tijdens de junta-periode. Het geld dat het land inkwam was speculatief kapitaal, en werd niet gebruikt voor investeringen. Het was allemaal corruptie, belastingontduiking, zwartgeldpraktijk en speculatie.

Na de coup kreeg men vanaf 1989 de periode Menem (voormalig president- red.). Wat er nog bestond aan staatsbedrijven werd voor het overgrote deel verkocht voor veel te weinig geld. Er zaten mensen tussen die daar belangen bij hadden, die commissies en smeergelden opstreken. Volstrekt corrupt.

Het IMF deed niets anders dan roepen dat de overheidsbegroting moest worden aangepast, er moest bezuinigd worden. Maar de economische basis was er niet meer. Er was geen binnenlandse productie die inkomens genereerde, waaruit belastingen konden worden betaald.

Een andere factor was de te grote zelfstandigheid van de provincies die ook op hun beurt schulden aantrokken, en een eigen financieel en economisch beleid voerden. De greep op de lokale economische politiek van de centrale regering was veel te klein.''

Is de coup van meer dan twintig jaar geleden dan de oorzaak van de huidige crisis? Is het niet zo dat de economie destijds al binnen een paar jaar de mist in ging?

,,Je merkte dat inderdaad onmiddellijk. Iedere maand was er een record aantal faillissementen. Maar de hele economische structuur is nog steeds dezelfde als die de militairen hebben aangebracht. Die ongelijkheid, het neerdrukken van de binnenlandse economische activiteit.

Omdat president Menem in de jaren '90 staatsbedrijven voor een 'appel en een ei' verkocht is de dienstverlening van die openbare nutsbedrijven veel en veel duurder geworden is. Het is een neergaande spiraal geweest.''

Sinds 1992 is de peso 1 op 1 gekoppeld aan de dollar. Hoewel de inflatie hiermee onder controle kwam, bleek dit een weinig flexibel systeem. Devaluatie is immers niet mogelijk, waardoor de export duur blijft en dus stagneert. Hoewel de prijzen stabiel bleven, werden de lonen verlaagd, waardoor de (consumenten) bestedingen daalden. Lagere lonen betekent minder belastingopbrengsten. Hierdoor wordt het begrotingstekort nog groter, waardoor aflossing en rente betalingen op de (IMF- en bank) leningen nog moeilijker wordt. De dollarisatie werkte goed om de hyperinflatie te bestrijden, en het vertrouwen in de economie te herstellen.

Had de koppeling niet moeten worden losgelaten toen de stabiliteit terugkeerde?

,,Ja, dat zeggen ze nu achteraf. De wisselkoers is een belangrijk instrument om in te kunnen grijpen als je munt te duur wordt. Aangezien de peso aan de dollar gekoppeld was, en de dollar duur was, werd de export naar het buitenland bemoeilijkt.

Men had die koppeling vroegtijdig moeten loslaten, maar men zat vast aan dit model. Als je dit model loslaat komt er een behoorlijke devaluatie waardoor al die schulden ook weer in waarde stijgen. De overheid moet de buitenlandse schuld binnenlands financieren.
Dat wil zeggen dat als je 10 miljard moet terug betalen in dollars die dollars moet kopen bij je eigen centrale bank, en daar heb je meer peso's voor nodig. Dan moet de buikriem aangetrokken worden en moet er bezuinigd worden. Dit had vanaf 1998 een deflatoire invloed. Het nationaal inkomen is de laatste jaren gedaald, de inkomens van de burgers zijn sinds de coup in feite gehalveerd.

Volgens het economisch model van de militairen moest de inkomensverdeling nog ongelijker worden dan die al was. Men zei: "alleen de rijken investeren, dus door de ongelijkheid te vergroten krijgen we meer investeringen. Dan krijg je een productieapparaat, en komt er meer inkomen". Dat was de bewering van de militairen en de oligarchie. Maar er was niemand die investeerde, men stak het gewoon in zijn eigen zak, het bleef speculatiekapitaal. Het geld werd belegd in het buitenland. Volgens het boekje van de ontwikkelingseconomie investeer je kapitaal in productie, maar dat is niet gebeurd.

In een democratie ontstaat er dan een oppositie. Daarom is die democratie toen uitgeschakeld. Dit is precies de reden waarom die coup heeft plaatsgevonden. Het argument was dat de linkse gewapende guerrilla bestreden moest worden. Maar het economische model was het eigenlijke het doel van die coup.
Het was een criminele economische politiek die desastreus was voor het economisch welzijn van een heel volk. De lonen werden geminimaliseerd, de koopkracht daalde, door pure repressie en terreur. Vakbondsleiders en opiniemakers verdwenen uit de samenleving.

Dit was de vuile oorlog, de coup, het economisch model. Het was een buitengewoon doortrapt systeem om de eigen economie om zeep te brengen. Een sterke binnenlandse economie was ook daarom voor de junta een doorn in het oog: het betekende een sterke vakbond. In Argentinië had men vroeger de sterkste vakbond ter wereld.''

Waarom brengt men de eigen economie om zeep?

,,Om de weerbaarheid van het volk te breken. Er was een economische doelstelling: de rijkdom van de rijken versterken, omdat dit model goed voor 'de economie' zou zijn. En het teniet doen van de binnenlandse economie is dus de grond weg slaan onder de vakbeweging. Als er geen fabriek meer draait, heb je ook geen vakbondsinvloed meer. Er was een enorme haat van de rijke klasse tegen het volk en de arbeiders. Als voorbereiding op de coup vond economische sabotage plaats (er moest chaos ontstaan, zodat de militairen konden zeggen de 'orde' te herstellen), waarin bijvoorbeeld Zorreguieta, vanuit de landbouwsector, een leidende functie heeft gehad.''

Wat is de reden dat Zorreguieta blijft zwijgen over zijn betrokkenheid bij het 'economisch model'?

,,Het economisch model is gevestigd met militaire terreur. Voor het oog van de wereld was het een nette coup. Maar het werkelijk plan, zoals een jurist dit beschreven heeft, was geheim: het systeem van geheime verdwijningen van duizenden personen. Geheim is geheim, dus Zorreguieta zal blijven zwijgen. En niet alleen Zorreguieta, maar ook duizenden anderen die deelnamen aan de coup, aan de dictatuur. Militairen werden door het leger gedwongen mee te doen aan de verdwijningen. Men had daar een uitdrukking voor: de militairen werden gedoopt in de medeplichtigheid van dit geheime systeem. Die geheimhouding is een wezenlijk onderdeel van de aanpak, die juist in Argentinië is gekozen.''

Het voornaamste probleem van Argentinië is de enorme schuldenlast, die in dollars luidt en inmiddels met sterk gedevalueerde peso's moet worden terugbetaald. In microvorm is deze molensteen ook het probleem van de Argentijnen zelf. Een lening die is aangegaan in dollars moet worden terugbetaald met inmiddels in waarde teruggelopen peso's. Hoe kan de gigantische schuld van Argentinië van zo'n inmiddels 150 miljard dollar worden afgelost? De aflossingen en rente betalingen zijn gestaakt. Komt er een deal met de belangrijkste schuldeisers, en wat kan dat dan voor een deal zijn?

,,Een land kan helaas niet failliet gaan. Als dat zou kunnen dan was die 150 miljard schuld snel de wereld uit. In juridische zin is Argentinië niet failliet. Er komt natuurlijk een overleg op gang waarbij die schuld weer wordt uitgesmeerd. Dat is in het belang van de crediteuren.

Een oplossing voor het Argentijnse economisch probleem is er eigenlijk niet. Er is geen econoom die een oplossing weet. Het is slechts brandblussen, crisismanagement.
Het antwoord van de Argentijnen is al zichtbaar: ze willen allemaal naar Spanje en Amerika. Zelfs de meest nationalistische Argentijnse burgers willen weg. Dat is heel tragisch. Er zijn op het moment heel veel economische vluchtelingen.''

Hoe kunnen de burgers aan de ellende ontkomen?

Schulden luiden in dollars, salarissen in peso's! Met andere woorden: schulden van de burger werden door de devaluatie in een klap 30 procent hoger.
,,Ik las in de krant van vandaag dat op de zwarte markt de peso al 2 dollar 35 doet, dus dan hebben we het niet meer over 30, maar over meer dan 100 procent.
Nu beweert men dat dit op korte termijn wel iets kan bijtrekken. Maar als een economie niet produceert, en als er geen overschot komt op de betalingsbalans, dan is er een logica dat de koers alleen nog maar verder zal dalen. De zwarte markt is toch een indicatie voor wat er werkelijk gaat gebeuren.''

Argentinië huilt?

,,Ja, meer dan dat'', zegt Roelf Haan somber. ,,Men is desperaat. Ook dit weekend stonden Argentijnen weer op de deuren van het Hooggerechtshof te beuken. De volkswoede is erg groot.

Met een goede economische politiek moet het weer een beetje kunnen beginnen. Maar in geen jaren is men hier bovenop.
In 1900 was Argentinië het op zes na rijkste land ter wereld. Door militaire interventies is het sinds 1930 steeds verder achtergebleven. De coup van 1976 heeft alles 'kaal' geslagen. Allemaal ter wille van het nieuwe denken: we moeten de economie internationaliseren, vrijheid van het financiële verkeer...'' (diepe zucht).

Bestaat de kans dat het leger weer de kazernes uitkomt?

,,Gezien het feit dat het nu toch echt wel bij iedereen is doorgedrongen dat de militairen, historisch gezien, de oorzaak zijn van dit economisch model, is er überhaupt geen kans dat die terug komen. Als de militairen ergens geen verstand van hebben, is het van economie. Dat weten de Argentijnen inmiddels wel.

Vergeet niet, dat met name in de jaren '80 en '90, het overgrote deel van de Argentijnse bevolking de militairen nooit meer terug wilden zien. Vanwege de mensenrechtenschendingen, vanwege de coup als zodanig. Militairen als Videla en Masera die gearresteerd zijn en blijven, zitten hun straf uit wegens kinderroof. Dat is zo pervers, een systeem dat zo ver gaat dat systematisch baby's en kinderen worden geroofd van hun moeders, die vervolgens doodgemarteld worden...
,,Nee, die militairen zie ik niet terug komen. Internationaal ziet men dat niet gebeuren, nationaal helemaal niet. Maar, in Argentinië kan alles'', zegt Roelf Haan tot slot.


De crisis in vogelvlucht

In 1976 grijpt een militaire Junta onder leiding van Jorge Videla de macht in Argentinië. Tegenstanders worden opgepakt in de zogeheten Vuile Oorlog en nooit meer teruggezien.
In 1983 keert Argentinië terug naar een burgerregering. De leiders van de militaire Junta worden berecht. De inflatie loopt op tot 900 procent. In 1989 wordt de Peronist Carlos Menem gekozen tot president. De militairen krijgen amnestie.

In 1992 wordt een nieuwe munteenheid geïntroduceerd, de 'peso', die gekoppeld wordt aan de Amerikaanse dollar. In 1995 wordt Carlos Menem herkozen. In 1998 begint de economische recessie. Een jaar later wint Fernando de la Rúa van de centrum-linkse coalitie de presidentsverkiezingen. Hij erft een buitenlandse schuld van 146 miljard dollar.
2000 is een rampjaar: stakingen, protesten tegen de hoge benzine-accijns, mond-en klauwzeer treft de vleesexport, de soja-export stagneert wegens angst voor genetische modificatie. Het IMF zegt een hulppakket van 40 miljard dollar toe.

In maart 2001 formeert president De la Rúa een regering van nationale eenheid. De financiële situatie van Argentinië is een puinbak, de economie wordt getroffen door een landelijke algemene staking.
De Peronisten krijgen in oktober 2001 de meerderheid in zowel parlement als congres. De la Rúa bezoekt Bush, in een poging een economische ineenstorting te voorkomen. In december 2001 maakt het IMF bekend dat het de 1,3 miljard schuldbetaling van die maand niet overmaakt, hierdoor raakt de economie op de rand van de afgrond. Er volgt een algemene staking van ambtenaren (van 24 uur), als protest tegen de beperking van geldopnames.
De la Rúa treedt af op 20 december vorig jaar, na een oproer waarbij 25 doden vallen. Rodriquez Saá wordt president, voor één week. Op 1 januari 2002 benoemt het congres de Peronist Duhalde tot president voor twee jaar. De peso wordt losgekoppeld van de dollar.

Met dank aan Plan Noticias, Platform Latijns Amerika in Nederland:
http://www.noticias.nl/achtergrond_artikel.php?id=236